نویسنده : صادقی ، علی اشرف

سرچشمه : نشر دانش تابستان ۱۳۸۱ شماره ۱۰۴

آقای دکتر سیروس پرهام در مقاله ارزشمند «ماجرای اسناد مشروطه و توبه نامه باب» در شماره اولِ سال نوزدهم نشردانش (بهار 1381، ص 38ـ37)، به بحث درباره توبه نامه باب پرداخته و ضمن آن از آقای عبدالحسین حائری رئیس سابق کتابخانه مجلس شورای اسلامی نقل کرده اند که اصل توبه نامه باب هم اکنون در صندوق کارپردازی مجلس شورای ملی سابق است که در حال حاضر در مجلس شورای اسلامی نگهداری می شود. به گفته آقای حائری این توبه نامه هیچگونه مهر و امضائی ندارد. اما از آنجائی که ناصرالدین میرزای ولیعهد (ناصرالدین شاه بعدی) در عریضه ای به محمّدشاه می نویسد که باب «التزام پا به مهر سپرده که دیگر از این غلطها نکند» و میرزا ابوالفضل گلپایگانی مؤلف بابی کتاب کشف الغطا نیز تصریح کرده که در این عریضه استغفار پا به مهر باب مذکور است ، آقای دکتر پرهام نتیجه گرفته اند که نسخه موجود در صندوق کارگزاری مجلس «چه بسا نسخه اصلی نباشد و احتمالاً نسخه پیش نویس باشد». ایشان سپس به نقل از سیّدمحمّد باقر نجفی مؤلف کتاب بهائیان یادآور شده اند که اصل این توبه نامه در کتاب ظهورالحق فاضل مازندرانی و کتاب :

Materials for [the] Study of the Bábí Religion

از ادوارد براون عینا کلیشه شده اما گراوورهایی که در دست ایشان بوده ، از جمله صورتی که در کتاب بهائیان آمده چندان تار و مات است که تشخیص محل مهر و امضاء باب را نشان نمی دهد.

در اینجا برای اطلاع خوانندگان یادآوری می کند که صورتی از توبه نامه که در کتاب براون آمده نیز فاقد مهر و امضا است . عکس این سند را هیپولیت دِرِیفوس در فوریه 1912 و ظاهرا از تهران برای براون فرستاده است . به نوشته براون وی عالم ترین و عالی مقام ترین اروپائی پیرو باب بوده است . از آنجا که وی فرتور دو سند دیگر را که یکی صورت جلسه محاکمه باب و دیگر حکم دو تن از علمای تبریز به نام ابوالقاسم حسنی حسینی و علی اصغر حسنی حسینی درباره باب است نیز همزمان برای براون فرستاده ، می توان تا حد زیادی به اصالت فرتور توبه نامه یقین پیدا کرد و معتقد شد که این همان فرتوری است که به گفته ابوالفضل گلپایگانی پس از خلع محمّدعلی شاه و افتادن مخازن دولتی به دست مردم (ملتیان) «یکی از محبین تاریخ [از اصل توبه نامه[ عکس برداشته و منتشر کرده است» (رک. مقاله آقای دکتر پرهام، ص 37).

ضمنا یادآوری می گردد که عریضه ای که در کتاب بهائیان به ناصرالدین میرزا نسبت داده شده و در مقاله آقای پرهام (ص 37) به آن اشاره شده به عقیده براون از امیراصلان خان دائی ناصرالدین شاه است که به گفته [حاجی [میرزاجانی [کاشانی] در آن محاکمه حضور داشته است. این عقیده براون مستنتج از عبارت «این غلام» است که نویسنده نامه از خود با آن نام می برد. به نوشته براون ناصرالدین میرزا تنها اسما رئیس این جلسه محاکمه بوده است (کتاب مذکور، ص 248(

از آنجا که فرتور توبه نامه باب در منابع فارسی خوانا نیست در اینجا به چاپ عین آن و متن حروف چینی شده آن براساس کتاب براون (ص 7ـ256) با چند مورد اصلاح می پردازیم.

فداک روحیالحمدللّه کما هو اهله و مستحقّه که ظهوراتِ فضل و رحمتِ خود را در هر حال بر کافّه عبادِ خود شامل گردانیده بحمداللّه ثمّ حمدا که مثلِ آن حضرت را ینبوعِ رأفت و رحمتِ خود فرموده که بظهورِ عطوفتش عفو از بندگان و تستّر بر مجرمان و ترحّم بر یاغیان فرموده اشهداللّه من عنده که این بنده ضعیف را قصدی نیست که خلافِ رضای خداوندِ عالم و اهلِ ولایتِ او باشد اگرچه بنفسه وجودم ذنبِ صرف است ولی چون قلبم موقن بتوحیدِ خداوند جلّ ذکره و نبوّتِ رسولِ او صآ و ولایتِ اهلِ ولایت اوست و لسانم مقرّ بر کلِّ ما نزل من عنداللّه است امیدِ رحمت او را دارم و مطلقا خلافِ رضای حق را نخواسته ام و اگر کلماتی که خلاف رضای او بوده از قلم جاری شده غرضم عصیان نبوده و در هر حال مستغفر و تائبم حضرت او را و این بنده را مطلق علمی نیست که منوط بادّعائی باشد استغفراللّه ربّی و أتوب الیه من أن یُنْسَبَ الیّ امرٌ و بعضی مناجات و کلمات که از لسان جاری شده دلیل بر هیچ امری نیست و مدعی1 نیابت خاصّه حضرت حجّة اللّه علیه السلام را محض مدعی2 مبطل است و این بنده را چنین ادّعائی نبوده و نه ادّعای دیگر، مستدعی از الطاف حضرت شاهنشاهی و آنحضرت چنان است که این دعاگو را بالطاف و عنایات بساط رأفت و رحمتِ خود سرافراز فرمایند والسّلام.

1) مدعای.2) اصل: ادعی. ادعا هم می تواند باشد.